کیوی از کجا آمده است؟ تاریخچه کیوی از خاستگاه آن در چین و توسعه در نیوزیلند تا ورود به ایران، مناطق تولید، رقم هایوارد، فصل برداشت و جایگاه کیوی ایرانی.
کیوی امروز در بسیاری از کشورهای جهان کشت می‌شود و نام آن بیش از هر چیز با نیوزیلند گره خورده است؛ اما خاستگاه اصلی کیوی چین است، نه نیوزیلند. نیوزیلند نقشی تعیین‌کننده در اصلاح ارقام، توسعه کشت تجاری و معرفی جهانی این میوه داشت و نام «Kiwifruit» نیز در همین کشور رواج پیدا کرد.
ایران نیز بعدها به یکی از کشورهای مهم تولیدکننده کیوی تبدیل شد. شرایط اقلیمی سواحل جنوبی دریای خزر، به‌ویژه در استان‌های مازندران و گیلان، زمینه مناسبی برای توسعه باغ‌های کیوی فراهم کرده است. گیلان، مازندران و گلستان از مناطق اصلی کشت این محصول در ایران به شمار می‌روند.
در این مقاله مسیر کیوی را از خاستگاه آن در چین تا شکل‌گیری صنعت کیوی در نیوزیلند و سپس توسعه تولید این میوه در ایران بررسی می‌کنیم.
خاستگاه کیوی را باید در چین جست‌وجو کرد. این گیاه پیش از تبدیل‌شدن به یک محصول تجاری جهانی، در چین شناخته شده بود و نام‌های محلی مختلفی برای آن به کار می‌رفت.
بنابراین برخلاف تصور رایج، کیوی یک میوه بومی نیوزیلند نیست. پیوند بسیار قوی این میوه با نیوزیلند نتیجه اتفاقاتی است که در ابتدای قرن بیستم آغاز شد و در نهایت صنعت مدرن کیوی را شکل داد.
یکی از نقاط عطف تاریخ کیوی در سال ۱۹۰۴ اتفاق افتاد. ایزابل فریزر (Isabel Fraser)، مدیر یک مدرسه در شهر وانگانویی نیوزیلند، پس از سفر به چین بذرهای این گیاه را با خود به نیوزیلند برد.
بذرها بعداً توسط Alexander Allison کاشته شدند و در حدود سال ۱۹۱۰ تاک‌های حاصل از آنها به بار نشستند. همین گیاهان پایه‌ای برای توسعه تدریجی کشت کیوی در نیوزیلند شدند.
در آن دوره، میوه هنوز با نام امروزی Kiwi شناخته نمی‌شد و اصطلاح Chinese Gooseberry یا «انگور فرنگی چینی» یکی از نام‌های رایج آن در بازارهای انگلیسی‌زبان بود.
مرحله مهم بعدی در تاریخ تجاری کیوی به انتخاب رقمی بازمی‌گردد که امروز برای فعالان بازار میوه کاملاً شناخته‌شده است: Hayward یا هایوارد.
Hayward Wright، باغدار و پرورش‌دهنده نیوزیلندی، در دهه ۱۹۲۰ رقمی را انتخاب کرد که بعدها به نام او شناخته شد. منابع صنعت کیوی نیوزیلند انتخاب این رقم را در سال ۱۹۲۸ ثبت کرده‌اند.
ویژگی‌هایی مانند اندازه مناسب میوه، کیفیت خوراکی و قابلیت نگهداری خوب به گسترش تجاری آن کمک کرد.
هایوارد در ادامه به یکی از ارقام استاندارد و مهم تجارت کیوی سبز تبدیل شد و هنوز یکی از شناخته‌شده‌ترین ارقام کیوی در جهان است.
این رقم در صنعت کیوی ایران نیز اهمیت دارد و در تولید تجاری و صادرات کیوی سبز کشور مورد استفاده قرار گرفته است.
تا نیمه قرن بیستم نام Chinese Gooseberry همچنان برای این میوه استفاده می‌شد. اما با توسعه صادرات، فعالان صنعت میوه نیوزیلند به دنبال نامی مناسب‌تر برای بازار جهانی بودند.
در سال ۱۹۵۹ نام Kiwifruit برای عرضه و بازاریابی بین‌المللی این محصول در نیوزیلند مطرح شد و پس از آن به‌تدریج در صنعت رواج یافت.
این نام با «Kiwi»، پرنده بومی و نماد شناخته‌شده نیوزیلند، نیز پیوند پیدا کرد.
بنابراین پاسخ کوتاه به یک سؤال رایج این است:
کیوی اصالتاً چینی است، اما نام جهانی Kiwifruit و بخش مهمی از توسعه تجاری مدرن آن از نیوزیلند آمده است.
صادرات تجاری کیوی نیوزیلند در دهه ۱۹۵۰ توسعه یافت و در دهه‌های بعد صنعت این محصول رشد قابل توجهی پیدا کرد.
موفقیت تجاری کیوی باعث شد کشورهای دیگری نیز کشت آن را توسعه دهند و امروزه تولید این میوه دیگر محدود به چین و نیوزیلند نیست.
چین، نیوزیلند، ایتالیا، یونان و ایران در سال‌های مختلف در میان تولیدکنندگان مهم کیوی جهان قرار داشته‌اند.
تاریخ صنعت کیوی ایران بسیار جوان‌تر از بسیاری از محصولات باغی سنتی کشور است.
منابع تخصصی، ورود و آغاز توسعه این محصول در ایران را به دهه ۱۹۷۰ میلادی نسبت می‌دهند. در دهه‌های بعد کشت تجاری کیوی توسعه پیدا کرد و این میوه به یکی از محصولات مهم باغی شمال ایران تبدیل شد.
شرایط آب‌وهوایی نوار جنوبی دریای خزر برای کشت کیوی مناسب بود و به همین دلیل بخش مهمی از صنعت کیوی ایران در شمال کشور شکل گرفت.
سه استان شمالی مازندران، گیلان و گلستان از مناطق اصلی تولید کیوی ایران هستند.
در میان این مناطق، مازندران جایگاه مهمی در تولید کیوی کشور دارد و گیلان نیز یکی دیگر از قطب‌های شناخته‌شده تولید این محصول است.
تمرکز باغ‌های کیوی در نوار شمالی ایران باعث شده زنجیره‌ای از تولید، سورت، بسته‌بندی، سردخانه، حمل‌ونقل و صادرات این محصول در منطقه شکل بگیرد.
گیل وا، تولیدکننده محصولات کشاورزی، یکی از مجموعه‌های مرتبط با زنجیره تأمین میوری است.
یکی از مهم‌ترین ارقام تجاری کیوی سبز در ایران هایوارد (Hayward) است.
هایوارد به دلیل ویژگی‌های تجاری و قابلیت نگهداری، در صنعت کیوی اهمیت زیادی پیدا کرده و در تولید و صادرات کیوی ایران نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.
با این حال، نباید فرض کرد هر کیوی سبز موجود در بازار الزاماً هایوارد است. تشخیص رقم یک محموله باید بر اساس اطلاعات واقعی تولیدکننده یا تأمین‌کننده انجام شود.
کیوی در ایران یک محصول باغی پاییزی محسوب می‌شود و برداشت تجاری آن عمدتاً در پاییز انجام می‌شود.
اما «فصل برداشت» با «فصل حضور در بازار» یکسان نیست.
کیوی قابلیت نگهداری پس از برداشت دارد و با استفاده از سردخانه و مدیریت صحیح زنجیره پس از برداشت، عرضه آن می‌تواند مدتی پس از پایان فصل برداشت نیز ادامه داشته باشد.
به همین دلیل مشاهده کیوی در بازار در ماه‌های بعد از پاییز لزوماً به معنای برداشت تازه آن در همان زمان نیست.
کیوی برای تولید تجاری به شرایط اقلیمی مناسب نیاز دارد و منطقه خزری ایران بخشی از این شرایط را فراهم می‌کند.
شرایط اقلیمی شمال کشور موجب توسعه باغ‌های تجاری کیوی در مازندران، گیلان و بخش‌هایی از گلستان شده است.
این تمرکز جغرافیایی فقط به باغداری محدود نیست؛ تولید تجاری کیوی به مجموعه‌ای از فعالیت‌های پس از برداشت شامل سورت، بسته‌بندی، سردخانه، حمل‌ونقل و در برخی موارد صادرات وابسته است.
کیوی تنها یک محصول برای مصرف داخلی نیست و بخشی از تولید ایران وارد زنجیره صادرات می‌شود.
کیفیت ظاهری، سایزبندی، زمان برداشت، شرایط نگهداری، مدیریت سردخانه، بسته‌بندی و الزامات بازار مقصد از عوامل مهم در تجارت این محصول هستند.
از این منظر، کیوی برای ایران فقط یک میوه پاییزی نیست؛ بلکه بخشی از زنجیره تخصصی تولید، نگهداری، بسته‌بندی، توزیع و صادرات میوه محسوب می‌شود.
یکی از دلایل سردرگمی درباره تاریخ کیوی، تفاوت میان خاستگاه گیاه و محل توسعه صنعت مدرن آن است.
در نتیجه پاسخ به سؤال «کیوی مال کدام کشور است؟» بستگی دارد منظور از سؤال چه باشد.
اگر سؤال درباره خاستگاه کیوی باشد، پاسخ چین است. اگر درباره شکل‌گیری صنعت مدرن و نام جهانی Kiwifruit صحبت کنیم، نیوزیلند نقش اساسی داشته است.
خیر. خاستگاه کیوی چین است. بذر این گیاه در ابتدای قرن بیستم به نیوزیلند رسید و صنعت مدرن کیوی بعدها در آن کشور توسعه یافت.
نام Kiwifruit در سال ۱۹۵۹ در نیوزیلند برای بازاریابی و صادرات این محصول مطرح شد و سپس در صنعت رواج پیدا کرد. این نام با پرنده Kiwi، نماد شناخته‌شده نیوزیلند، نیز پیوند دارد.
منابع تخصصی توسعه کشت کیوی در ایران را به دهه ۱۹۷۰ میلادی نسبت می‌دهند و این صنعت در دهه‌های بعد در شمال ایران توسعه پیدا کرد.
مازندران و گیلان از مهم‌ترین مناطق تولید کیوی ایران هستند و گلستان نیز بخشی از منطقه تولید این محصول در شمال کشور است.
هایوارد (Hayward) یکی از مهم‌ترین ارقام تجاری کیوی سبز در ایران است و در تولید و صادرات این محصول اهمیت دارد.
برداشت کیوی ایران عمدتاً در پاییز انجام می‌شود، اما امکان نگهداری سردخانه‌ای باعث می‌شود عرضه آن بتواند پس از فصل برداشت نیز ادامه پیدا کند.
شناخت کیوی فقط به تاریخچه آن محدود نمی‌شود. رقم، منطقه تولید، زمان برداشت، سایز، میزان رسیدگی و شرایط نگهداری همگی در کیفیت و کاربرد محصول نقش دارند.
برای مشاهده محصول، مشخصات عرضه و قیمت روز، کاربران می‌توانند صفحه خرید کیوی در میوری را مشاهده کنند.
برای مشاهده یک محصول با منشأ مشخص نیز صفحه کیوی ارگانیک نورانی در دسترس است.
اگر هدف کاربر شناخت ارزش غذایی و اثرات تغذیه‌ای این میوه است، مقاله خواص کیوی در مجله میوری راهنمای مرتبط‌تری است.
به این ترتیب این مقاله بر تاریخچه، منشأ، تولید و صنعت کیوی متمرکز باقی می‌ماند و وارد توضیحات مفصل درباره خواص و ویتامین‌های کیوی نمی‌شود.
